A.Giriş
Günümüzde hızla değişen teknolojiler, finansal piyasaları da etkileyerek merkezi sistemlerde önemli değişikliklere yol açmıştır. Dağıtık defter teknolojisi (DLT), işlemlerin merkezi olarak gerçekleştirilmesi yerine tüm taraflarca kayıt altına alınmasını ve senkronize edilmesini sağlamaktadır. Bu teknolojiye dayalı olarak oluşturulan kripto varlıklar, blok-zincir ve şifreleme gibi yeniliklerle, varlık transferi ve benzeri işlemlerde merkezi otoriteye ihtiyaç duymamaları bakımından geleneksel finansal sistemdeki varlıklardan farklılık gösterir.
Bu teknolojik gelişmelerin bir neticesi ve aynı zamanda teknolojik gelişmelerin bir hızlandırıcısı olan kripto para piyasası son dönemde hızla gelişmiş, küresel çapta düzenleyici kurumların dikkatini çekmiş ve bu alanda yasal düzenlemeler için çalışmalar başlatılmıştır. Türkiye’de de bu konuda önemli adımlar atılmış ve 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Teklifi, yaygın isimlendirmesiyle Kripto Varlık Kanunu Teklifi (“Kanun Teklifi”) 16.05.2024 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne sunulmuştur. Bu yazımızda, söz konusu teklifin içeriğini, amaçlarını ve olası etkilerini ayrıntılı bir şekilde ele almayı amaçlamaktayız.
B.Kanun Teklifinin Kapsamı ve Hedefleri
Kanunu Teklifi, Türkiye’de kripto varlıkların ihraç, dağıtım, takası, saklama, portföy yönetimi ve benzeri faaliyetlerin düzenlenmesi ve denetlenmesini amaçlamaktadır. Teklif, kripto varlık hizmet sağlayıcılarının (“Hizmet Sağlayıcı”) faaliyetlerini, yetkilendirilmesini, sorumluluklarını ve yatırımcıların korunmasına yönelik hükümleri içermektedir.
Kanun teklifinin temel hedefleri arasında şunları saymak yerinde olacaktır:
- Kripto varlık ekosisteminin sağlıklı ve güvenli bir şekilde gelişmesini sağlamak,
- Kripto varlık piyasasında yaşanan dolandırıcılık ve manipülasyon gibi olumsuz olayları önlemek, yatırımcıları korumak ve piyasadaki şeffaflığı artırmak,
- Kara para aklama, terörün finansmanı ve diğer suçların önlenmesine katkıda bulunmak, ve
- Kripto varlık sektörünün Türkiye’deki gelişimini teşvik etmek ve yatırımcıları çekmek.
C.Maddelerin İncelemeleri
1.Genel Olarak
Kanun Teklifi ile aşağıdaki hususlar düzenlenmektedir:
- Hizmet Sağlayıcı faaliyetlerinin düzenlenmesi.
- Kripto varlık platformlarının faaliyetlerinin düzenlenmesi.
- Kripto varlıkların saklanmasına ilişkin düzenlemeler.
- Türkiye’de yerleşik kişilerin kripto varlık platformları nezdinde yapabilecekleri kripto varlık alım, satım ve transfer işlemlerinin düzenlenmesi.
- Hizmet Sağlayıcı’ların kurulması ve faaliyet göstermeleri için Sermaye Piyasası Kurulu’ndan (“SPK”) izin alma zorunluluğunun getirilmesi.
- Hizmet Sağlayıcı’ların faaliyetleri sırasında uymaları gereken ilke ve esasların, Sermaye Piyasası Kanunu’na eklenecek maddeler uyarınca SPK tarafından çıkarılacak ikincil düzenlemelerle belirlenmesi.
2. Madde 1 (Tanımlar ve Kapsam)
Bu madde, Kanun Teklifi’nde kullanılan temel kavramları tanımlamaktadır. Cüzdan, kripto varlık, kripto varlık hizmet sağlayıcısı, kripto varlık saklama hizmeti, platform gibi terimlerin açık ve net bir şekilde tanımlanması, mevzuatın anlaşılabilirliğini artıracaktır. Ayrıca, kanunun kapsamının net bir şekilde belirlenmesi, uygulamada karşılaşılabilecek belirsizlikleri önleyecektir.
Kanun Teklifi kapsamında kripto varlık, “Dağıtık defter teknolojisi veya benzer bir teknoloji kullanılarak elektronik olarak oluşturulup saklanabilen, dijital ağlar üzerinden dağıtımı yapılan ve değer veya hak ifade edebilen gayri maddi varlıklar” olarak geniş ve uluslararası düzenlemeler ile paralel bir şekilde tanımlanmıştır.
Kanun Teklifi’nin Genel Gerekçe kısmında da söz konusu kripto varlıkların menkul kıymet kripto varlıkları (daha bilinen adıyla security token), elektronik para kripto varlıkları (daha bilinen adıyla e-money token), fayda kripto varlıkları (daha bilinen adıyla utility token) ile yine bu gruba dâhil edilebilecek fotoğraf, video, ses, sanat eseri ve benzeri diğer öğelere ilişkin telif hakkına benzer bir sahiplik kanıtı oluşturan kripto varlıklar (daha bilinen adıyla non-fungible token) şeklinde gruplandırılacağı, bundan farklı olarak kripto varlığın değerinin arkasında bir varlığın bulunup bulunmadığına göre stabil ve stabil olmayan olmak üzere de sınıflandırma yapılabileceği belirtilmiştir.
Cüzdan, kripto varlıkların transfer edilebilmesini ve bu varlıkların ya da özel/açık anahtarlarının çevrimiçi (sıcak cüzdan) veya çevrimdışı (soğuk cüzdan) olarak depolanmasını sağlayan yazılım, donanım, sistem veya uygulamalar olarak tanımlanmıştır. Tanım, gelecekte ortaya çıkabilecek yeni cüzdan türlerini de kapsayacak şekilde geniş tutulmuştur.
Kripto Varlık Hizmet Sağlayıcılar (Hizmet Sağlayıcı): Kanun Teklifi’nde Hizmet Sağlayıcı’lar için yapılan tanım, önceki düzenlemelere kıyasla daha geniş kapsamlıdır. Hizmet Sağlayıcı’lar, sadece kripto varlık alım-satımına aracılık eden platformlar değil, aynı zamanda kripto varlık saklama hizmeti sağlayan kuruluşlar ve kripto varlıklarla ilgili hizmet sağlayan diğer kuruluşları da kapsamaktadır.
3. Madde 2
İşbu madde kapsamında Kanun Teklifi, sermaye piyasası araçlarının kripto varlık şeklinde ihraç edilebilmesine kapı aralamaktadır. Sermaye piyasası araçlarının kripto varlık olarak ihraç edilmesi durumunda, bu araçların Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK) tarafından izlenmesi yerine, elektronik ortamda kaydedilmesine ilişkin esasların SPK tarafından belirlenebileceği ifade edilmiştir. Kripto varlık olarak ihraç edilen sermaye piyasası araçlarının, haklarının izlenmesi, üçüncü kişilere karşı ileri sürülmesi ve devredilmesi için elektronik ortamdaki kayıtlar esas alınacaktır.
4. Madde 3 (İzin/Lisanslama ve Denetim)
Hizmet Sağlayıcı’larının kuruluşu ve faaliyetleri için SPK’dan izin alınması ve belirlenen esaslara uygun olarak faaliyet göstermeleri zorunlu kılınmaktadır. Kanun Teklifi Madde 3 uyarınca, Hizmet Sağlayıcı’ların kuruluşu, faaliyete başlamaları, ortakları, yöneticileri, personeli, sermayeleri, sermaye yeterlilikleri, bilgi sistemleri ve teknolojik alt yapıları, pay devirleri, faaliyetleri ve uymaları gereken tüm diğer ilke ve esaslar SPK’nın denetim ve gözetim yetkisi altına alınmıştır.
Hizmet Sağlayıcı’lar, sistemlerinin güvenli yönetimi için gerekli düzenlemeleri yapmak, önlemler almak ve iç kontrol birimleri oluşturmakla yükümlüdür. Faaliyete başlayabilmeleri yani SPK’dan izin alabilmeleri için, bilgi sistemleri ve teknolojik altyapılarının TÜBİTAK’ın belirleyeceği kriterlere uygun olması gerekmektedir.
Hizmet Sağlayıcı’lar nezdinde pay sahibi olacak gerçek ve tüzel kişiler bakımından da sınırlamalar getirilmiştir. Bu kapsamda Hizmet Sağlayıcı’ların ortakları, iflas etmemiş, belirli suçlardan hüküm giymemiş, mali güce ve dürüstlüğe sahip olmalı ve şeffaf bir ortaklık yapısına sahip olmalıdır. Yönetim kurulu üyeleri ve temsil yetkisine sahip kişiler de benzer şartları taşımalıdır. Yüzde on veya daha fazla paya sahip tüzel kişi ortaklar, bu şartları sağlamak zorundadır. Eğer bu nitelikler kaybedilirse, ilgili payların altı ay içinde uygun kişilere devredilmesi gerekmektedir. Bu şartlar, ortakların güvenilirliğini ve finansal sağlamlığını garanti altına almayı amaçlamaktadır.
Platformlar üzerinden kripto varlıkların alınıp satılmasına ve ilk satış ya da dağıtımının yapılmasına; kripto varlıkların takasına, transferine ve saklanmasına ilişkin usul ve esaslar da yine SPK tarafından düzenlenecektir.
5. Madde 4/Madde-5 (Hizmet Esasları)
Kanun Teklifi kapsamında, Hizmet Sağlayıcı’larının faaliyetleri ve kripto varlıkların transferi ve saklanması ile ilgili esaslar aşağıdaki şekilde özetlenebilecektir:
5.1. Sözleşmeler: Hizmet Sağlayıcı’ları ve müşteriler arasındaki sözleşmeler yazılı veya uzaktan iletişim araçlarıyla yapılabilir. SPK, sözleşmelerin düzenlenmesi, kapsamı, değiştirilmesi, ücret ve masraflar gibi konuları belirler. Müşterilerle ilgili sorumluluğu kaldıran veya sınırlayan sözleşme koşulları geçersizdir. Müşterilerin kimliklerini 5549 sayılı Suç Gelirlerinin Aklanmasının Önlenmesi Hakkında Kanun ve ilgili mevzuata uygun olarak tespit etme yükümlülükleri devam ettirilmiştir.
5.2. Listeleme Prosedürü: Platformlar, kendi işlemlerinde kullanacakları veya ilk satışı veya dağıtımı yapacakları kripto varlıkları belirlemek ve işlemleri sonlandırmak için yazılı bir listeleme prosedürü oluşturmak zorundadır. Bu prosedür, SPK tarafından belirlenen prensiplere göre düzenlenebilir. Teknik kriterler belirlemede TÜBİTAK gibi kuruluşların görüşleri dikkate alınabilir.
5.3. Piyasa Düzenlemeleri: Platformlarda fiyatlar serbestçe oluşur. Platformlar, işlemlerin güvenli, şeffaf ve rekabetçi bir şekilde gerçekleşmesini sağlamak için gerekli önlemleri alır ve piyasa bozucu işlemleri önler. Ayrıca, piyasa bozucu nitelikte eylemleri tespit ederek SPK’ya bildirmekle yükümlüdürler.
5.4. Uyuşmazlıklar: Platformlarla müşteriler arasındaki uyuşmazlıklar genel hükümlere tabidir. Kripto varlıklar, yatırımcı tazmin hükümlerine tabi değildir.
5.5. Kayıt ve Güvenlik: Kripto varlık ve fon transferleri ile ilgili kayıtlar güvenli, erişilebilir ve takip edilebilir şekilde tutulur. İşlem kayıtlarının bütünlüğü, doğruluğu ve gizliliği sağlanır. Transfer işlemlerinde ilgili düzenlemelere uyulur.
5.6. Saklama Hizmetleri: Müşterilerin kripto varlıklarının kendi cüzdanlarında tutulması esastır; aksi durumda saklama hizmeti yetkili bankalar veya SPK tarafından yetkilendirilmiş kuruluşlar tarafından sunulmalıdır. Müşterilere ait nakit değerler bankalarda tutulur.
5.7. Müşteri Varlıklarının Korunması: Müşterilere ait nakit ve kripto varlıklar, Hizmet Sağlayıcı’ların malvarlığından ayrı tutulur ve bu varlıklar, Hizmet Sağlayıcı’ların borçları nedeniyle haczedilemez, rehnedilemez, iflas masasına dahil edilemez ve ihtiyati tedbir konulamaz. Bankalarda tutulan müşteri nakitlerinin, yatırım kuruluşunun kendi nakit varlığından ayrı olarak münferit hesaplarda izlenmesi esastır. Müşteri hesapları, yatırım kuruluşunun borçları için kredi teminatı olarak gösterilemez ve bu hesaplar üzerinde yatırım kuruluşu lehine blokaj, rehin gibi kısıtlamalar konulamaz.
6. Madde 6 (Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği’ne Üye Olma Zorunluluğu)
Sermaye Piyasası Kanunu’nda yapılan değişiklikle, kitle fonlama platformları ve Hizmet Sağlayıcı’ların Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği’ne (“TSPB”) üye olma zorunluluğu getirilmiştir. Yetki belgesi alan bu kuruluşların üç ay içinde TSPB’ye başvurmaları gerekmekte olup, yükümlülüğe uymamaları halinde faaliyetleri SPK tarafından durdurulabilecektir.
7. Madde 8 (Tedbirler)
İşbu madde, kripto varlık hizmet sağlayıcılarının faaliyetlerine yönelik SPK tarafından alınabilecek tedbirleri aşağıdaki gibi düzenlemektedir:
7.1. İzinsiz kripto varlık hizmet sağlayıcılığı faaliyetlerine yönelik tedbirlerin uygulanması:
- Sermaye Piyasası Kanunu’nun 96, 99 ve 100. maddelerindeki hükümler uygulanır.
- Yurt dışında yerleşik platformların Türkiye’de yerleşik kişilere yönelik faaliyetleri de izinsiz kripto varlık hizmet sağlayıcılığı sayılır.
7.2. SPK’nın Hizmet Sağlayıcı’larının mali yapılarının zayıflaması durumunda alacağı tedbirler:
- Üç ayı geçmemek üzere mali yapılarını güçlendirme talebi,
- Herhangi bir süre vermeksizin faaliyetlerini geçici olarak durdurma,
- Faaliyet yetkilerini kaldırma, ve
- Sorumlu yönetici ve çalışanların imza yetkilerini sınırlama veya kaldırma.
7.3. SPK’nın internet üzerindeki yayınlara yönelik alacağı tedbirler:
- SPK tarafından belirlenen esaslara aykırı ilan, reklam ve duyuruların içeriğinin çıkarılması veya erişimin engellenmesi,
- SPK tarafından belirlenen esaslara aykırı kripto varlık yatırım danışmanlığı ve portföy yöneticiliği faaliyetlerine yönelik içeriğin çıkarılması veya erişimin engellenmesi, ve
- İzinsiz Hizmet Sağlayıcı’lığı faaliyetlerinin internet aracılığıyla yapıldığının tespiti halinde içeriğin çıkarılması veya erişimin engellenmesi.
7.4. SPK’nın internet dışındaki mecralarda yapılan ilan, reklam ve duyurulara yönelik alacağı tedbirler:
- Sorumluların ilan ve reklamlarının durdurulması, ve
- Kanuna aykırı belgelerin, ilan ve reklamların toplatılması.
8. Madde 9 (Denetim ve Sorumluluk)
İşbu madde, Hizmet Sağlayıcı’larının denetimi, sorumlulukları ve ilgili diğer hükümleri içermektedir:
8.1. Denetim:
- Hizmet Sağlayıcı’larının denetimi, Sermaye Piyasası Kanunu’nun 88, 89 ve 90. maddeleri uyarınca yapılır.
- Denetimde, SPK personeli yanında diğer kamu kurumlarından da personel görevlendirilebilir.
- Hizmet Sağlayıcı’larının mali denetimi ve bilgi sistemleri denetimi, SPK’nın ilan ettiği bağımsız denetim kuruluşları tarafından yapılır.
8.2. Sorumluluklar:
- Hizmet Sağlayıcı’ları, hukuka aykırı faaliyetlerinden ve nakit/kripto varlık ödeme yükümlülüklerini yerine getirememesinden kaynaklanan zararlardan sorumludur.
- Zararların Hizmet Sağlayıcı’larından tahsil edilememesi halinde, sorumlu yönetici ve çalışanlar da kusurlarına göre sorumlu olabilir.
- Hizmet Sağlayıcı’ları, bilişim sistemleri ve personel kaynaklı kripto varlık kayıplarından da sorumludur.
8.3. Diğer Hükümler:
- Müşterilere ait nakit ve kripto varlıklara ilişkin tedbir, haciz ve benzeri her türlü idari ve adli talepler, Hizmet Sağlayıcı’ları tarafından yerine getirilir.
9.Madde12/ Madde 13 (Yaptırımlar ve Cezai Düzenlemeler)
İşbu madde Sermaye Piyasası Kanunu’na, Hizmet Sağlayıcı’larının faaliyetlerinin denetimi, sorumlulukları ve cezai yaptırımlar açısından önemli hükümler getirmektedir:
9.1. İzinsiz Kripto Varlık Hizmet Sağlayıcılığı Faaliyeti:
- İzin almadan kripto varlık hizmet sağlayıcısı olarak faaliyet yürüten gerçek ve tüzel kişilere hapis ve adli para cezası öngörülmüştür.
9.2. Hizmet Sağlayıcı’larda Zimmet Suçu:
- Hizmet Sağlayıcı’larının yöneticileri ve çalışanlarının, kendilerine tevdi edilen varlıkları zimmete geçirmeleri halinde ağır cezalar öngörülmüştür.
- Faaliyet izni kaldırılan Hizmet Sağlayıcı’larının yöneticilerinin, varlıkları kendi veya başkalarının menfaatine kullanmaları da zimmet suçu kapsamında değerlendirilmiştir.
- Suçun işlenmesinden önce veya kovuşturma başlamadan önce, zimmete geçirilen varlıkların iade edilmesi veya zararın tazmin edilmesi halinde cezada indirim öngörülmüştür.
10. Madde 15 (Özel Soruşturma Usulü)
İşbu madde, Hizmet Sağlayıcı’larında işlenen zimmet suçlarına ilişkin özel soruşturma ve kovuşturma usullerini düzenlemektedir:
10.1. Soruşturma ve Kovuşturma Usulü:
- Soruşturma ve kovuşturmalar, SPK’nın yazılı bildirimi üzerine veya gecikilmesinde sakınca görülen hallerde re’sen Cumhuriyet Savcıları tarafından yürütülür.
- SPK, kamu davası açılması halinde katılan sıfatını kazanır.
- Kovuşturmaya yer olmadığına dair kararlar, SPK ve ilgililere tebliğ edilir. SPK ve ilgililer bu kararlara itiraz edebilir.
10.2. Yetkili Mahkeme:
- Bu suçlara ilişkin davalar, fiilin işlendiği yerin bağlı olduğu ilin 1 numaralı Ağır Ceza Mahkemesinde görülür.
- Gerekli görülen yerlerde, Adalet Bakanlığı’nın teklifi üzerine Hâkimler ve Savcılar Kurulu tarafından diğer Ağır Ceza Mahkemeleri de görevlendirilebilir.
11. Madde 17 (Geçiş Hükümleri)
Bu geçici madde, Hizmet Sağlayıcı’larının mevcut durumlarına ve yeni faaliyetlere ilişkin geçiş sürecini düzenlemektedir:
11.1. Mevcut Hizmet Sağlayıcı’larının Durumu:
- Yürürlük tarihinde Hizmet Sağlayıcı’lığı faaliyeti yürütenler, 1 ay içinde SPK tarafından gösterilecek belgeler ile SPK’ya başvurarak çıkartılacak olan ikincil mevzuat kapsamında öngörülecek şartları sağlayarak faaliyet izni almak üzere gerekli başvuruları yapacaklarına veya müşteri haklarını koruyarak 3 ay içinde tasfiye kararı alıp yeni müşteri kabul etmeyeceklerine ilişkin beyan verecekler.
- Yükümlülüklerini yerine getirmeyenler hakkında izinsiz hizmet sağlayıcılığı suçuna ilişkin cezai yaptırımlar uygulanabilecek.
- İkincil düzenlemelerin yayınlanmasından sonra ilgili Hizmet Sağlayıcı’ları öngörülecek sürelerde SPK’ya faaliyet izni başvurusunda bulunacak.
- Bu süre içerisinde yetki belgesi alamayan kuruluşların faaliyetlerini sonlandırmaları istenebilecek.
- Tasfiye kararı alan kuruluşların müşterilerin transfer taleplerini yerine getirmemeleri, izinsiz hizmet sağlayıcılığı suçunu oluşturacak.
11.2. Yürürlük Sonrası Faaliyete Başlayacak Yeni Hizmet Sağlayıcı’ların Durumu:
- Yürürlük sonrası faaliyete başlamak isteyen Hizmet Sağlayıcı’ları, SPK tarafından gösterilecek belgeler ile SPK’ya başvurarak çıkartılacak olan ikincil mevzuat kapsamında öngörülecek şartları sağlayarak faaliyet izni almak üzere gerekli başvuruları yapacaklarına dair beyan sunacaklar.
- İkincil düzenlemelerin yayınlanmasından sonra ilgili Hizmet Sağlayıcı’ları öngörülecek sürelerde SPK’ya faaliyet izni başvurusunda bulunacak.
- SPK, ikincil düzenlemelerin yayımlanmasından sonra mevcut Hizmet Sağlayıcı’larının yetkilendirilme işlemlerinin tamamlanması için ek süre belirleyebilecek.
- Bu süre içerisinde yetki belgesi alamayan kuruluşların faaliyetlerini sonlandırmaları istenebilecek.
11.3. İkincil Düzenlemelerin Yapılmasından Sonra Faaliyete Başlayacak Yeni Hizmet Sağlayıcı’ların Durumu:
- İkincil düzenlemelerin yayınlanmasından sonra faaliyete başlayacak olan Hizmet Sağlayıcı’ları SPK’ya ikincil düzenlemeler kapsamında başvurarak faaliyet izni alacak.
11.4. Yurt Dışı Sağlayıcıların Durumu:
- Yurt dışında yerleşik Hizmet Sağlayıcı’ları, 3 ay içinde Türkiye’de yerleşik kişilere yönelik faaliyetlerini sonlandırmak zorunda.
11.5. ATM ve Benzeri Cihazların Durumu:
- Kripto varlık işlemlerine imkân veren ATM ve benzeri cihazların faaliyetleri, 3 ay içinde sonlandırılacak.
- Faaliyetini sonlandırmayan ATM’ler, mülki idare amiri bildirimi üzerine kapatılacak.
11.6. Diğer Hükümler:
- İkincil düzenlemeler, bu maddenin yürürlüğe girdiği tarihten itibaren 6 ay içinde yürürlüğe konulacak.
D. Sonuç
Kanun Teklifi, Türkiye’de kripto varlık piyasasının sağlıklı ve güvenli bir şekilde gelişmesini teşvik eden kapsamlı bir düzenlemedir. Kanun Teklifi, Hizmet Sağlayıcı’larının SPK’dan izin almasını ve sıkı denetim altında faaliyet göstermesini zorunlu kılarak, yatırımcıların korunmasını ve piyasa şeffaflığının artırılmasını amaçlamaktadır.
Hizmet Sağlayıcı’ların mali yeterlilikleri, bilgi sistemleri ve personel yapıları üzerindeki denetimler, sektörde güvenliği artıracaktır. Ayrıca, yurt dışında yerleşik platformların Türkiye’deki faaliyetlerine getirilen kısıtlamalar, yerel piyasanın düzenlenmesine yardımcı olacaktır.
Sonuç olarak, Kanun Teklifi, Türkiye’nin kripto varlık piyasasını düzenlemek ve geliştirmek için önemli bir adım olup, bu alanda faaliyet gösteren tüm paydaşlar için ileriye dönük bir düzenleyici çerçeve sunmaktadır.
